Waar zie je het Nachtwacht-schilderij en waar let je op?

De Nachtwacht is veel meer dan een rij portretten: Rembrandt schilderde een Amsterdamse schutterscompagnie op het moment dat die in beweging komt. Het bijna vier meter hoge doek hangt in een zaal die speciaal voor het werk is ingericht. Wie weet waar de blik naartoe wordt geleid en waarom de bekende naam niet helemaal klopt, kijkt gerichter.

Waar hangt het Nachtwacht-schilderij?

Je ziet het werk in de Nachtwachtzaal van het Rijksmuseum in Amsterdam. De zaal is speciaal ingericht voor Rembrandts schilderij; de bezoekersinformatie van het Rijksmuseum vermeldt de zaal en het adres: Museumstraat 1. Controleer voor je bezoek de actuele openingstijden en toegangsvoorwaarden bij het museum.

Het Rijksmuseum vermeldt dat het schilderij in 1642 is gemaakt en dat het olieverf op doek is. De huidige versie is ongeveer 3,8 meter hoog en 4,5 meter breed. De lijst maakt het geheel nog imposanter, maar het is vooral de compositie die je aandacht trekt: figuren lijken niet netjes stil te staan, maar komen in beweging.

Wie meer bekende werken uit de Nederlandse kunstgeschiedenis wil ontdekken, vindt in het overzicht van beroemde schilderijen in Nederlandse musea meer context.

Wat zie je op het schilderij?

De Nachtwacht is een groepsportret van de schutters van wijk II in Amsterdam. Kapitein Frans Banninck Cocq, in het zwart, geeft zijn luitenant Willem van Ruytenburch een teken om de compagnie te laten oprukken. Rond hen verzamelen de schutters zich met wapens, een vaandel en een trommel. Het collectieoverzicht van het Rijksmuseum beschrijft de afgebeelde personen en de voorstelling.

Begin met de twee leiders in het midden. Volg daarna het licht naar het meisje met de kip en de verschillende gezichten, wapens en gebaren eromheen. Rembrandt gebruikt licht en schaduw niet alleen om details zichtbaar te maken, maar ook om je blik door de drukke groep te leiden. De beweeglijke opstelling onderscheidt het werk van een statisch groepsportret.

Waarom heet het schilderij De Nachtwacht?

De bekende naam is niet Rembrandts oorspronkelijke titel. Het Rijksmuseum gebruikt als uitgebreide titel een beschrijving van de schutterscompagnie onder leiding van Cocq en Van Ruytenburch. De naam ‘De Nachtwacht’ raakte pas aan het einde van de achttiende eeuw ingeburgerd. Volgens het Stadsarchief Amsterdam kreeg het doek in de loop der tijd een donkerder toon; de bijnaam wekt daardoor de indruk van een nachtelijke scène.

Toch is het geen voorstelling van een nachtwacht. Het Rijksmuseum beschrijft de schutters als een compagnie die zich klaarmaakt om te marcheren. De donkere kleuren en sterke lichtcontrasten verklaren mede waarom de bijnaam bleef hangen, maar het tafereel speelt zich af bij daglicht.

Waar let je op als je voor het doek staat?

Neem eerst afstand om de hele groep te bekijken. Let op hoe de diagonale lijnen, opgeheven wapens en gebaren beweging suggereren. Kijk daarna dichterbij naar het verschil tussen de donkere figuur van de kapitein en de lichte kleding van zijn luitenant. Zo zie je hoe Rembrandt de hoofdpersonen naar voren haalt zonder de rest van de groep stil te zetten.

Houd ook in gedachten dat het schilderij niet meer de oorspronkelijke afmetingen heeft. Toen het in 1715 naar het Amsterdamse stadhuis verhuisde, werd het doek ingekort om tussen twee deuren te passen. De afgesneden stukken zijn niet teruggevonden. In 2021 maakte het Rijksmuseum met behulp van een zeventiende-eeuwse kopie een reconstructie van de ontbrekende randen; die reconstructie maakt duidelijk hoe de compositie er oorspronkelijk ruimer uitzag, maar vormt geen onderdeel van het originele doek.

Vergelijk je verschillende beroemde schilderijen, let dan niet alleen op onderwerp of formaat. Bij De Nachtwacht zijn de dynamische compositie, het gebruik van licht en de herkenbare historische figuren goede aanknopingspunten. Een werk als een schilderij van Mondriaan vraagt bijvoorbeeld om andere kijkvragen dan Rembrandts groepsportret.